आजच्या काळात कर्ज, होम लोन, पर्सनल लोन किंवा अगदी क्रेडिट कार्ड घ्यायचं म्हटलं तरी एकच शब्द कानावर पडतो — CIBIL स्कोअर. अनेक लोकांना वाटतं की हा काही फार मोठा आणि अवघड विषय आहे. पण खरं सांगायचं झालं तर, CIBIL स्कोअर म्हणजे तुमच्या आर्थिक शिस्तीचं रिपोर्ट कार्ड आहे. शाळेत जसं आपलं रिपोर्ट कार्ड आपली प्रतिमा ठरवतं, तसंच बँकांसमोर तुमची प्रतिमा CIBIL स्कोअर ठरवतो.
हा लेख खास तुमच्यासाठी आहे — ज्यांना आपला CIBIL स्कोअर वाढवायचा आहे, कर्ज सहज मिळवायचं आहे, आणि आर्थिकदृष्ट्या मजबूत व्हायचं आहे. इथे कोणतीही क्लिष्ट भाषा नाही, कोणतेही फसवे दावे नाहीत. फक्त सोपे, प्रामाणिक आणि प्रत्यक्षात उपयोगी पडणारे मार्ग.
चला तर मग, सुरुवात करूया.
CIBIL स्कोअर म्हणजे नेमकं काय?
CIBIL स्कोअर म्हणजे तुमच्या क्रेडिट वर्तनाचा तीन अंकी आकडा, जो साधारणतः 300 ते 900 दरम्यान असतो. हा स्कोअर TransUnion CIBIL नावाची संस्था तयार करते. तुम्ही आतापर्यंत घेतलेली कर्जे, क्रेडिट कार्ड वापर, EMI पेमेंट्स, उशीर, थकबाकी — या सगळ्याचा एकत्रित परिणाम म्हणजे तुमचा CIBIL स्कोअर.
सोप्या भाषेत सांगायचं तर, तुम्ही पैशांशी किती प्रामाणिक आहात, याचं मोजमाप म्हणजे CIBIL स्कोअर.
उदाहरण घ्या — दोन मित्र आहेत. एक मित्र दर महिन्याला EMI वेळेवर भरतो, खर्च मर्यादेत ठेवतो. दुसरा मित्र उशिरा पैसे भरतो, कार्ड लिमिट पूर्ण वापरतो. बँक कोणाला कर्ज देईल? अर्थात पहिल्याला. कारण त्याचा CIBIL स्कोअर जास्त असेल.
भारतामध्ये:
750+ स्कोअर = उत्कृष्ट
650–749 = ठीकठाक
650 खाली = अडचणीचा
म्हणूनच, CIBIL स्कोअर समजून घेणं आणि तो सुधारण्यावर काम करणं खूप महत्त्वाचं आहे.
CIBIL स्कोअर कसा मोजला जातो?
अनेक लोकांना वाटतं की CIBIL स्कोअर एखाद्या गुप्त सूत्राने तयार होतो. पण प्रत्यक्षात, तो काही ठराविक घटकांवर आधारित असतो. हे घटक समजले, की स्कोअर वाढवणं खूप सोपं होतं.
1. पेमेंट हिस्टरी (सुमारे 35%)
हा सगळ्यात महत्त्वाचा घटक आहे. तुम्ही EMI किंवा क्रेडिट कार्ड बिल वेळेवर भरता का? एक EMI जरी उशिरा भरली, तरी त्याचा परिणाम वर्षानुवर्षे दिसू शकतो.
2. क्रेडिट युटिलायझेशन (सुमारे 30%)
तुमच्या क्रेडिट लिमिटपैकी किती टक्के तुम्ही वापरता?
उदा. लिमिट ₹1,00,000 आणि वापर ₹90,000 — हे धोकादायक आहे.
3. क्रेडिट हिस्टरीचा कालावधी
जुनी आणि सातत्यपूर्ण क्रेडिट हिस्टरी म्हणजे विश्वासार्हता.
4. क्रेडिट मिक्स
फक्त क्रेडिट कार्ड नाही, तर लोन + कार्ड यांचा संतुलित वापर चांगला मानला जातो.
5. नवीन कर्ज चौकशी
वारंवार लोन किंवा कार्डसाठी अर्ज केल्यास स्कोअर घटतो.
हे सगळं समजलं, की पुढची पावलं आपोआप स्पष्ट होतात.
चांगला आणि वाईट CIBIL स्कोअर म्हणजे काय?
बरेच लोक विचारतात — “माझा स्कोअर 680 आहे, तो चांगला आहे का?” उत्तर आहे — परिस्थितीवर अवलंबून.
| CIBIL स्कोअर | अर्थ |
|---|---|
| 750 – 900 | खूप चांगला |
| 700 – 749 | चांगला |
| 650 – 699 | सरासरी |
| 600 – 649 | कमजोर |
| 600 खाली | खूप खराब |
750 च्या वर स्कोअर असेल, तर:
कमी व्याजदर
पटकन लोन मंजूर
जास्त क्रेडिट लिमिट
पण स्कोअर कमी असेल, तर:
लोन नाकारले जाऊ शकते
जास्त व्याज
सिक्युरिटी किंवा गॅरंटरची मागणी
म्हणूनच, स्कोअर “ठीक आहे” यावर न थांबता, तो “उत्कृष्ट” बनवणं हेच ध्येय असायला हवं.
CIBIL स्कोअर कमी होण्याची सामान्य कारणे
CIBIL स्कोअर अचानक कमी होत नाही. त्यामागे काही सवयी असतात — ज्या आपल्याला नकळत नुकसान करतात.
सर्वात सामान्य कारण म्हणजे EMI उशिरा भरणे. “एक-दोन दिवस उशीर झाला तर काय फरक पडतो?” असा प्रश्न अनेकजण विचारतात. पण CIBIL साठी प्रत्येक दिवस महत्त्वाचा असतो.
दुसरं कारण म्हणजे क्रेडिट कार्डचा अतिरेक. लिमिट पूर्ण वापरणे, फक्त मिनिमम ड्यू भरणे — हे सगळं धोक्याचं चिन्ह आहे.
तिसरं कारण म्हणजे वारंवार कर्ज अर्ज. प्रत्येक अर्ज म्हणजे हार्ड इन्क्वायरी, आणि प्रत्येक इन्क्वायरी स्कोअर कमी करते.
याशिवाय:
जुनी कर्जे बंद न करणे
सेटलमेंट करणे
रिपोर्ट न तपासणे
हे सगळे घटक मिळून स्कोअर खाली आणतात.
EMI वेळेवर भरण्याचे महत्त्व
जर CIBIL स्कोअर हा शरीर असेल, तर EMI वेळेवर भरणे हे त्याचं हृदय आहे. एक मजबूत हृदय असेल, तर शरीर तंदुरुस्त राहतं. अगदी तसंच इथेही आहे.
EMI वेळेवर भरल्याने:
बँकेचा विश्वास वाढतो
तुमची आर्थिक शिस्त दिसून येते
स्कोअर हळूहळू पण स्थिरपणे वाढतो
एक साधी पण प्रभावी सवय म्हणजे ऑटो-डेबिट. बँक खात्यातून EMI आपोआप कापली गेली, तर विसरण्याचा प्रश्नच राहत नाही.
लक्षात ठेवा —
एक EMI चुकली → स्कोअर घसरतो
100 EMI वेळेवर → स्कोअर हळूहळू चढतो
CIBIL स्कोअर हा स्प्रिंट नाही, तो मॅरेथॉन आहे.
क्रेडिट कार्ड योग्य पद्धतीने कसे वापरावे
क्रेडिट कार्ड म्हणजे धारदार सुरीसारखं असतं — योग्य वापर केलात तर फार उपयोगी, पण चुकीचा वापर झाला तर मोठं नुकसान. भारतात अनेक लोक क्रेडिट कार्ड वापरतात, पण फार थोड्यांना ते योग्य पद्धतीने कसं वापरायचं हे माहीत असतं. आणि इथेच CIBIL स्कोअरचा खेळ सुरू होतो.
सर्वात पहिला आणि महत्वाचा नियम म्हणजे 30% क्रेडिट लिमिट नियम.
उदाहरणार्थ, तुमच्या कार्डची लिमिट ₹1,00,000 असेल, तर महिन्याला ₹30,000 पेक्षा जास्त खर्च टाळा. तुम्ही ₹80,000–₹90,000 खर्च केला, जरी ते वेळेवर भरलं तरी CIBIL ला ते “जास्त अवलंबित्व” वाटतं.
दुसरी मोठी चूक म्हणजे फक्त Minimum Due भरणे.
Minimum Due भरल्याने बँक तुम्हाला थकबाकीदार मानत नाही, पण:
व्याज वाढतं
तुमचं कर्ज वाढतं
CIBIL स्कोअर हळूहळू घसरतो
नेहमी शक्य असेल तेव्हा Full Payment करा. हे तुमच्या आर्थिक शिस्तीचं सर्वात मजबूत संकेत आहे.
तिसरी गोष्ट म्हणजे मल्टिपल क्रेडिट कार्ड्स.
“जास्त कार्ड म्हणजे जास्त सुविधा” — हे अर्धसत्य आहे.
जास्त कार्ड्स म्हणजे:
जास्त जबाबदारी
पेमेंट विसरण्याची शक्यता
स्कोअरवर नकारात्मक परिणाम
जर अनेक कार्ड्स असतील, तर:
एक-दोनच सक्रिय ठेवा
बाकी कार्ड्स वापरू नका (पण लगेच बंदही करू नका)
योग्य वापर केलात, तर क्रेडिट कार्ड हे CIBIL स्कोअर वाढवण्याचं सर्वात प्रभावी साधन ठरू शकतं.
क्रेडिट युटिलायझेशन रेशो कमी कसा ठेवावा
क्रेडिट युटिलायझेशन रेशो हा CIBIL स्कोअरचा सायलेंट किलर आहे. अनेक लोक EMI वेळेवर भरतात, तरीही स्कोअर वाढत नाही — कारण हा रेशो जास्त असतो.
क्रेडिट युटिलायझेशन म्हणजे:
तुमची वापरलेली क्रेडिट रक्कम ÷ एकूण क्रेडिट लिमिट
जर हा रेशो 30% पेक्षा कमी असेल, तर तो आदर्श मानला जातो.
हा रेशो कमी ठेवण्यासाठी सोपे उपाय:
खर्च कमी करा – गरजेपेक्षा जास्त खर्च टाळा
क्रेडिट लिमिट वाढवण्याची विनंती करा
लिमिट वाढली → रेशो आपोआप कमी
एकाच कार्डवर सगळा खर्च करू नका
महिन्याच्या शेवटी कार्ड पूर्ण भरून टाका
उदाहरण:
लिमिट: ₹50,000
खर्च: ₹45,000 → रेशो 90% (वाईट)
पण लिमिट ₹1,00,000 केली तर?
खर्च: ₹45,000 → रेशो 45% (खूप सुधारणा)
लक्षात ठेवा —
CIBIL ला तुमचा खर्च नाही, तर खर्च करण्याची सवय महत्त्वाची वाटते.
जुनी कर्जे आणि क्रेडिट हिस्टरी का महत्त्वाची आहे
बर्याच लोकांची एक सवय असते — जुनी कर्जे किंवा क्रेडिट कार्ड्स लगेच बंद करायची. पण CIBIL च्या दृष्टीने ही मोठी चूक ठरू शकते.
क्रेडिट हिस्टरीचा कालावधी म्हणजे तुम्ही किती वर्षांपासून कर्ज वापरत आहात.
जितकी जुनी आणि स्वच्छ हिस्टरी, तितका जास्त विश्वास.
उदाहरण घ्या:
व्यक्ती A: 10 वर्षांची स्वच्छ क्रेडिट हिस्टरी
व्यक्ती B: 1 वर्षाची क्रेडिट हिस्टरी
कोणावर बँक जास्त विश्वास ठेवेल? नक्कीच A वर.
म्हणून:
जुनी क्रेडिट कार्ड्स वापरात ठेवा (थोड्या प्रमाणात)
चांगली हिस्टरी असलेली खाती बंद करू नका
“No Credit History” पेक्षा “Good Long History” नेहमी चांगली
क्रेडिट एज म्हणजे झाडासारखं आहे — वेळ दिला, तर ते फळ देतं.
नवीन कर्ज किंवा क्रेडिट कार्ड घेताना काय काळजी घ्यावी
ऑफर आहे”, “Pre-approved आहे”, “फक्त KYC करा” — अशा संदेशांनी आजकाल मोबाईल भरलेला असतो. पण प्रत्येक ऑफर स्वीकारणं म्हणजे स्वतःच्याच CIBIL स्कोअरवर कुर्हाड मारणं.
प्रत्येक नवीन कर्ज अर्ज म्हणजे Hard Inquiry.
जास्त हार्ड इन्क्वायरी = कमी स्कोअर.
काळजी घेण्यासारख्या गोष्टी:
एकाच वेळी अनेक बँकांना अर्ज करू नका
गरज नसेल तर कार्ड/लोन घेऊ नका
“Pre-approved” म्हणजे हमखास मंजूर असेलच असं नाही
जर कर्ज घ्यायचंच असेल, तर:
आधी स्वतःचा CIBIL स्कोअर तपासा
योग्य बँक निवडा
एकाच अर्जात निर्णय घ्या
संयम ठेवा — CIBIL स्कोअर उतावळेपणाने नाही, तर शहाणपणाने वाढतो.
क्रेडिट रिपोर्ट नियमित तपासणे का गरजेचे आहे
अनेक लोक वर्षानुवर्षे आपला CIBIL रिपोर्टच पाहत नाहीत. ही सवय म्हणजे डोळे बंद करून गाडी चालवण्यासारखी आहे.
CIBIL रिपोर्टमध्ये असू शकतात:
चुकीची कर्ज नोंद
बंद केलेली कर्जे “Active” दाखवलेली
कोणीतरी तुमच्या नावावर कर्ज घेतलेले (फ्रॉड)
चांगली गोष्ट म्हणजे:
👉 दरवर्षी एकदा मोफत CIBIL रिपोर्ट पाहता येतो
रिपोर्ट तपासल्याने:
चुका वेळेवर सापडतात
स्कोअर का कमी आहे हे कळतं
सुधारणा करायला दिशा मिळते
हा रिपोर्ट म्हणजे तुमचा आर्थिक आरसा आहे — तो पाहणं टाळू नका.
CIBIL रिपोर्टमधील चुका कशा दुरुस्त कराव्यात
जर रिपोर्टमध्ये चूक सापडली, तर घाबरू नका. CIBIL मध्ये Dispute Process आहे, पण त्यासाठी संयम हवा.
दुरुस्तीची प्रक्रिया:
CIBIL वेबसाइटवर लॉगिन करा
“Raise a Dispute” पर्याय निवडा
चुकीची एन्ट्री निवडा
आवश्यक कागदपत्रे अपलोड करा
साधारणतः:
30 ते 45 दिवस लागतात
बँक पडताळणी करते
दुरुस्ती झाली की स्कोअर सुधारतो
महत्त्वाचं म्हणजे —
चूक तुमची नसेल, तर ती दुरुस्त होऊ शकते. पण दुर्लक्ष केलंत, तर ती कायमची डाग बनते.
सेटलमेंट आणि राइट-ऑफचा CIBIL वर परिणाम
कर्ज सेटलमेंट म्हणजे “अर्धवट समाधान”.
तुमचं तात्पुरतं ओझं कमी होतं, पण CIBIL वर दीर्घकाळासाठी वाईट ठसा उमटतो.
सेटलमेंट केल्यावर:
रिपोर्टमध्ये “Settled” दिसतं
स्कोअर खूप खाली जातो
भविष्यात कर्ज मिळणं कठीण होतं
जर पर्याय असेल तर:
पूर्ण कर्ज फेडण्याचा प्रयत्न करा
रीस्ट्रक्चरिंग मागा
EMI कमी करून घ्या
सेटलमेंट हा शेवटचा पर्याय असावा, पहिला नाही.
स्वतःचा CIBIL स्कोअर वाढवण्यासाठी 90 दिवसांचा प्लॅन
पहिला महिना
सर्व EMI वेळेवर
क्रेडिट कार्ड खर्च 30% खाली
रिपोर्ट तपासणी
दुसरा महिना
थकबाकी कमी करा
अनावश्यक खर्च थांबवा
नवीन अर्ज टाळा
तिसरा महिना
सातत्य ठेवा
ऑटो-डेबिट सेट करा
संयम ठेवा
90 दिवसांत मोठा चमत्कार नाही, पण योग्य दिशा नक्की मिळते.
ग्रामीण आणि नवखे कर्जदारांसाठी खास टिप्स
जर तुमच्याकडे क्रेडिट हिस्टरीच नसेल, तर घाबरू नका.
सुरुवात करा:
लहान पर्सनल लोन
FD वर Secured Credit Card
वेळेवर पेमेंट
हळूहळू:
स्कोअर तयार होतो
विश्वास वाढतो
मोठ्या कर्जांचे दरवाजे उघडतात
CIBIL स्कोअर वाढवताना टाळावयाच्या चुका
“7 दिवसांत स्कोअर वाढवतो” असे दावे
एजंट्सवर आंधळा विश्वास
खोटी माहिती देणे
लक्षात ठेवा —
CIBIL स्कोअर हा प्रक्रिया आहे, जादू नाही.
निष्कर्ष
CIBIL स्कोअर वाढवणं अवघड नाही, पण त्यासाठी शिस्त, संयम आणि जागरूकता लागते. योग्य सवयी लावल्या, तर स्कोअर आपोआप सुधारतो. आज घेतलेला एक चांगला निर्णय उद्या तुमचं आर्थिक भविष्य बदलू शकतो.
प्रश्न (FAQs)
1. CIBIL स्कोअर किती वेळात वाढतो?
साधारणतः 3 ते 6 महिने सातत्य ठेवल्यास फरक दिसतो.
2. एक EMI चुकली तर काय होतं?
स्कोअर लगेच कमी होतो आणि सुधारायला वेळ लागतो.
3. क्रेडिट कार्ड न वापरल्यास स्कोअर वाढतो का?
नाही, योग्य वापर केल्यासच वाढतो.
4. CIBIL स्कोअर मोफत कसा पाहावा?
CIBIL किंवा अधिकृत पार्टनर वेबसाइटवर.
5. 900 स्कोअर मिळू शकतो का?
शक्य आहे, पण फारच दुर्मिळ.
