माणसाच्या आयुष्यात सण म्हणजे फक्त सुट्टी किंवा गोडधोड नाही. सण म्हणजे भावना, नाती, परंपरा आणि निसर्गाशी असलेले नाते यांचा उत्सव. भारतात असे अनेक सण आहेत जे आपल्या संस्कृतीची ओळख सांगतात, आणि त्यात मकर संक्रांत या सणाचे स्थान खूप खास आहे. हा सण फक्त धार्मिक नाही, तर वैज्ञानिक, सामाजिक आणि आरोग्यदृष्ट्याही महत्त्वाचा आहे. मकर संक्रांत साजरी का केली जाते, यामागे हजारो वर्षांची परंपरा, निसर्गाचे निरीक्षण आणि माणसाचे जीवनमान सुधारण्याचा विचार दडलेला आहे.
मकर संक्रांत म्हणजे अंधारातून प्रकाशाकडे जाण्याचा प्रवास. थंडीचा कडाका कमी होऊन हळूहळू उबदारपणा जाणवायला लागतो. दिवस मोठे होऊ लागतात, सूर्य अधिक तेजस्वी वाटू लागतो आणि मनातही नव्या आशा निर्माण होतात. म्हणूनच मकर संक्रांत हा सण केवळ धार्मिक विधीपुरता मर्यादित न राहता, तो माणसाच्या दैनंदिन आयुष्याशी जोडलेला आहे.
या लेखात आपण मकर संक्रांत साजरी का केली जाते, याची सखोल माहिती घेणार आहोत. धार्मिक श्रद्धा, वैज्ञानिक कारणे, सामाजिक परंपरा, विविध राज्यांतील वेगवेगळ्या पद्धती, तिळगुळाचे महत्त्व, शेतीशी असलेले नाते – हे सगळं आपण अगदी सोप्या, माणसाने लिहिल्यासारख्या भाषेत समजून घेणार आहोत.
मकर संक्रांत म्हणजे काय?
मकर संक्रांत हा हिंदू धर्मातील एक अत्यंत महत्त्वाचा सण आहे. “संक्रांत” म्हणजे सूर्य एका राशीतून दुसऱ्या राशीत प्रवेश करतो तो दिवस. वर्षभरात सूर्य बारा वेळा संक्रांत करतो, पण त्यातील मकर संक्रांत ही सर्वांत विशेष मानली जाते. कारण या दिवशी सूर्य धनु राशीतून मकर राशीत प्रवेश करतो.
मकर संक्रांत हा सण विशेषतः सूर्याच्या हालचालींशी जोडलेला आहे. बहुतेक हिंदू सण चंद्रावर आधारित असतात, पण मकर संक्रांत हा पूर्णपणे सौर सण आहे. म्हणूनच हा सण दरवर्षी साधारणपणे १४ जानेवारीलाच साजरा केला जातो. काही वेळा १५ जानेवारीलाही तो येऊ शकतो, पण त्यामागे खगोलशास्त्रीय कारणे असतात.
“मकर” म्हणजे एक रास आणि “संक्रांत” म्हणजे संक्रमण. म्हणजेच सूर्याचे एका राशीतून दुसऱ्या राशीत होणारे संक्रमण. या संक्रमणाला धार्मिक, वैज्ञानिक आणि नैसर्गिक दृष्ट्या खूप महत्त्व दिले गेले आहे. हा दिवस म्हणजे सूर्याच्या उत्तरायण प्रवासाची सुरुवात, जी खूप शुभ मानली जाते.
मकर संक्रांत कधी आणि कशी साजरी केली जाते?
मकर संक्रांत हा सण हिंदू पंचांगानुसार पौष महिन्यात येतो. साधारणपणे १४ जानेवारी रोजी सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो आणि त्या दिवसापासून सूर्याचा उत्तरायण प्रवास सुरू होतो. उत्तरायण म्हणजे सूर्याचा उत्तरेकडे होणारा प्रवास. याआधी दक्षिणायन असते, ज्यामध्ये दिवस लहान आणि रात्र मोठी असते.
मकर संक्रांत कशी साजरी केली जाते, हे प्रत्येक प्रदेशात वेगवेगळ्या पद्धतीने पाहायला मिळते. कुठे तिळगूळ वाटला जातो, कुठे पतंग उडवले जातात, कुठे शेतकऱ्यांचा सण म्हणून तो साजरा होतो, तर कुठे देवपूजा आणि स्नानाला अधिक महत्त्व दिले जाते.
या दिवशी अनेक लोक सकाळी लवकर उठून तीर्थस्नान करतात. गंगा, गोदावरी, कृष्णा अशा पवित्र नद्यांमध्ये स्नान केल्यास पुण्य मिळते, अशी श्रद्धा आहे. स्नानानंतर सूर्याला अर्घ्य देण्याची परंपरा आहे. त्यानंतर तिळ, गूळ, खिचडी, पुरणपोळी, भोगीचे पदार्थ असे खास पदार्थ बनवले जातात.
मकर संक्रांत साजरी करण्यामागचे धार्मिक कारण
धार्मिक दृष्टिकोनातून पाहिले तर मकर संक्रांत हा अत्यंत पुण्यदायी दिवस मानला जातो. या दिवशी सूर्यदेवाची विशेष पूजा केली जाते. सूर्य हा ऊर्जा, प्रकाश आणि जीवनाचा स्रोत आहे. म्हणूनच हिंदू धर्मात सूर्याला देव मानले जाते. “सूर्य नमस्कार” ही परंपराही याच श्रद्धेतून निर्माण झाली आहे.
मकर संक्रांतच्या दिवशी सूर्य उत्तरायण होतो, म्हणजेच देवतांचा दिवस सुरू होतो, अशी मान्यता आहे. महाभारतातील भीष्म पितामहांनीही उत्तरायण सुरू होईपर्यंत देहत्याग केला नव्हता, अशी कथा प्रसिद्ध आहे. त्यामुळे उत्तरायणाला खूप शुभ मानले जाते.
या दिवशी केलेले दान, जप, तप, स्नान आणि पूजा यांचे पुण्य अनेक पटींनी वाढते, असे धार्मिक ग्रंथांत सांगितले आहे. विशेषतः तिळाचे दान, गूळ, वस्त्र, अन्नदान यांना खूप महत्त्व आहे. त्यामुळे मकर संक्रांत हा सण केवळ उत्सव नसून आत्मशुद्धी आणि पुण्यसंचयाचा दिवस मानला जातो.
मकर संक्रांत साजरी करण्यामागचे वैज्ञानिक कारण
धार्मिक कारणांइतकेच मकर संक्रांत साजरी करण्यामागे वैज्ञानिक कारणही तितकेच महत्त्वाचे आहे. पृथ्वी सूर्याभोवती फिरत असताना तिचा अक्ष थोडासा तिरका आहे. त्यामुळे ऋतू बदलतात. हिवाळ्यात सूर्य दक्षिण गोलार्धात अधिक प्रभावी असतो, त्यामुळे उत्तर गोलार्धात थंडी वाढते.
मकर संक्रांतपासून सूर्याचा उत्तरायण प्रवास सुरू होतो. म्हणजेच सूर्य उत्तर गोलार्धाकडे सरकू लागतो. यामुळे हळूहळू दिवस मोठे होऊ लागतात आणि तापमान वाढायला सुरुवात होते. हा बदल मानवी शरीरासाठी खूप महत्त्वाचा असतो.
हिवाळ्यात शरीरात कफ वाढतो, पचनशक्ती मंदावते. म्हणूनच या काळात तिळ, गूळ, उष्ण पदार्थ खाण्याची परंपरा निर्माण झाली. तिळ आणि गूळ शरीराला उष्णता देतात, ऊर्जा वाढवतात आणि रोगप्रतिकारक शक्ती मजबूत करतात. म्हणजेच मकर संक्रांत हा सण आरोग्याशी थेट जोडलेला आहे.
मकर संक्रांत आणि तिळगूळ – यामागचे गुपित
“तिळगूळ घ्या, गोड गोड बोला” हे वाक्य मकर संक्रांतशिवाय पूर्णच वाटत नाही. पण यामागे केवळ गोड बोलण्याचा संदेश नाही, तर त्यामागे खोल अर्थ दडलेला आहे. तिळ हे उष्ण गुणधर्माचे असतात, तर गूळ शरीराला तत्काळ ऊर्जा देतो.
हिवाळ्यात शरीराला जास्त उष्णतेची गरज असते. त्यामुळे तिळगूळ खाणे हे आरोग्यदृष्ट्या फायदेशीर आहे. पण सामाजिक दृष्टिकोनातून पाहिले तर तिळगूळ हा सण माणसामाणसांतील कटुता विसरून गोड संबंध निर्माण करण्याचा संदेश देतो.
जसं तिळ आणि गूळ एकत्र आल्यावर वेगळं करता येत नाही, तसं समाजातही आपण एकमेकांशी घट्ट जोडलेले राहावं, हा त्यामागचा भावार्थ आहे. त्यामुळे मकर संक्रांत हा सण केवळ पदार्थांचा नाही, तर भावना आणि नात्यांचा आहे.
महाराष्ट्रात मकर संक्रांत कशी साजरी केली जाते?
महाराष्ट्रात मकर संक्रांत हा सण खास पद्धतीने साजरा केला जातो. या दिवशी महिलांसाठी हळदीकुंकू कार्यक्रमाचे विशेष महत्त्व असते. सुवासिनींना बोलावून त्यांना वाण देणे, तिळगूळ वाटणे, साडी-चोळी देणे अशी परंपरा आहे. यामागे महिलांच्या सन्मानाची भावना आहे.
या दिवशी पुरणपोळी, गुलाची पोळी, तिळाचे लाडू, वड्या असे खास पदार्थ बनवले जातात. लहान मुलांपासून मोठ्यांपर्यंत सगळ्यांमध्ये उत्साह असतो. काही ठिकाणी पतंग उडवण्याची परंपरा आहे, तर काही ठिकाणी देवळांमध्ये विशेष पूजा केली जाते.
महाराष्ट्रात मकर संक्रांत हा सण नातेसंबंध अधिक घट्ट करणारा मानला जातो. जुने राग, मतभेद विसरून लोक एकमेकांना शुभेच्छा देतात. त्यामुळे हा सण सामाजिक ऐक्याचे प्रतीक ठरतो.
भारताच्या विविध राज्यांतील मकर संक्रांत
मकर संक्रांत हा सण संपूर्ण भारतात साजरा केला जातो, पण प्रत्येक राज्यात त्याचे नाव, पद्धत आणि रंग वेगवेगळे असतात. हेच या सणाचे खरे सौंदर्य आहे. एकच सण, पण संस्कृतीनुसार वेगवेगळे रूप.
पंजाबमध्ये मकर संक्रांत लोहडी म्हणून साजरी केली जाते. शेकोटी पेटवून तिच्याभोवती फिरणे, रेवडी, शेंगदाणे, तीळ अर्पण करणे ही परंपरा आहे. हा सण शेतकऱ्यांसाठी विशेष महत्त्वाचा मानला जातो कारण रब्बी पिकांची पेरणी यशस्वी झाल्याचा आनंद यात व्यक्त होतो.
तामिळनाडूमध्ये मकर संक्रांत पोंगल म्हणून ओळखली जाते. चार दिवस चालणारा हा सण निसर्गाशी कृतज्ञतेचा उत्सव आहे. तांदूळ, दूध आणि गूळ उकळून बनवलेला “पोंगल” हा पदार्थ या सणाचा मुख्य भाग आहे. शेतकरी आपल्या जनावरांची पूजा करतात, घर स्वच्छ करतात आणि नवीन सुरुवात करतात.
आसाममध्ये हा सण भोगाली बिहू म्हणून साजरा होतो. येथे सामूहिक जेवण, पारंपरिक खेळ आणि आनंदोत्सवाला खूप महत्त्व असते. गुजरातमध्ये मकर संक्रांत म्हणजे पतंगोत्सव. आकाश रंगीबेरंगी पतंगांनी भरून जाते आणि सगळा प्रदेश आनंदात न्हाऊन निघतो.
मकर संक्रांत आणि पतंग उडवण्याची परंपरा
पतंग उडवणे ही मकर संक्रांतची सर्वात आकर्षक परंपरा मानली जाते. विशेषतः गुजरात, राजस्थान, महाराष्ट्रातील काही भागांत हा उत्सव मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. लहान मुलांपासून ते वृद्धांपर्यंत सगळेच छतावर जाऊन पतंग उडवताना दिसतात.
पतंग उडवण्यामागे केवळ करमणूक नाही, तर आरोग्यदृष्ट्याही फायदा आहे. सकाळच्या उन्हात छतावर उभं राहून पतंग उडवल्याने शरीराला सूर्यप्रकाश मिळतो, ज्यामुळे व्हिटॅमिन D मिळते. हिवाळ्यानंतर शरीरासाठी हे खूप आवश्यक असते.
आकाशात उंच उडणारी पतंग ही स्वातंत्र्य, आशा आणि नव्या उंची गाठण्याचे प्रतीक मानली जाते. “काय पो चे!” “लापेट!” असे आवाज वातावरणात चैतन्य निर्माण करतात. मकर संक्रांत हा सण माणसाला क्षणभर तरी मोबाईलपासून दूर नेऊन प्रत्यक्ष आनंद अनुभवायला शिकवतो.
मकर संक्रांत आणि शेती संस्कृती
मकर संक्रांत हा सण मूळतः शेतीशी जोडलेला आहे. भारत हा कृषिप्रधान देश असल्यामुळे ऋतू बदल, पीक कापणी आणि निसर्ग यांना खूप महत्त्व दिले गेले आहे. मकर संक्रांत म्हणजे हिवाळी पिकांच्या कापणीचा काळ.
शेतकऱ्यांसाठी हा सण आनंदाचा असतो, कारण मेहनतीचे फळ हातात येऊ लागते. निसर्गाने दिलेल्या भरघोस उत्पन्नाबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा हा दिवस आहे. म्हणूनच अनेक ठिकाणी या दिवशी बैलांची, शेतीच्या अवजारांची पूजा केली जाते.
शेतीवर अवलंबून असलेले सण माणसाला निसर्गाशी जोडून ठेवतात. मकर संक्रांत आपल्याला शिकवते की आपण निसर्गाचे मालक नाही, तर त्याचे ऋणी आहोत. ही भावना आजच्या धावपळीच्या जीवनात खूप महत्त्वाची आहे.
मकर संक्रांतचे सामाजिक महत्त्व
मकर संक्रांत हा सण समाजाला एकत्र आणणारा आहे. “तिळगूळ घ्या, गोड गोड बोला” हा संदेश आजच्या काळात अधिक महत्त्वाचा वाटतो. मतभेद, गैरसमज, राग विसरून एकमेकांशी गोड बोलण्याचा हा सण आहे.
हळदीकुंकू, भेटवस्तू, शुभेच्छा, एकमेकांना भेटणे – या सगळ्या गोष्टी नातेसंबंध मजबूत करतात. आज जिथे माणूस माणसापासून दूर जातोय, तिथे असे सण सामाजिक बंध जपण्याचं काम करतात.
मकर संक्रांत आपल्याला सकारात्मक विचारांची सुरुवात करायला शिकवते. नवीन वर्षाची खरी सुरुवात जणू याच दिवसापासून होते, असं वाटतं. मनात नव्या संकल्पांचा सूर्य उगवतो.
मकर संक्रांत आणि आरोग्य
आरोग्याच्या दृष्टीने मकर संक्रांत खूप शहाणपणाने आखलेला सण आहे. हिवाळ्यात शरीराला उष्ण पदार्थांची गरज असते. तिळ, गूळ, शेंगदाणे, उडीद डाळ, बाजरी यासारखे पदार्थ याच काळात खाल्ले जातात.
तिळामध्ये कॅल्शियम, लोह आणि चांगले फॅट्स असतात. गूळ पचन सुधारतो आणि रक्तशुद्धी करतो. आयुर्वेदात या पदार्थांना औषधी गुणधर्म मानले गेले आहेत. म्हणजेच परंपरेच्या नावाखाली आरोग्याची काळजी घेतली जाते.
आज जिथे फास्ट फूड आणि प्रोसेस्ड अन्न वाढत आहे, तिथे मकर संक्रांत आपल्याला नैसर्गिक, घरगुती आणि पौष्टिक आहाराकडे परत नेते.
आजच्या काळात मकर संक्रांत
आजच्या डिजिटल युगात मकर संक्रांत साजरी करण्याची पद्धत थोडी बदलली आहे. व्हॉट्सॲप, सोशल मीडियावर शुभेच्छा दिल्या जातात, ऑनलाइन हळदीकुंकूही होतं. पण तरीही या सणाची मूळ भावना अजून जिवंत आहे.
परंपरा जपत आधुनिकतेशी जुळवून घेणे हेच खरे संस्कृतीचे लक्षण आहे. मकर संक्रांत आपल्याला शिकवते की काळ बदलतो, पण मूल्ये बदलू नयेत.
मकर संक्रांत मुलांसाठी काय शिकवते?
मुलांसाठी मकर संक्रांत हा खूप शिकवण देणारा सण आहे. निसर्ग, सूर्य, ऋतू, शेती याबद्दल माहिती मिळते. तिळगूळ वाटताना गोड बोलण्याचे संस्कार मिळतात.
पतंग उडवताना आनंद, स्पर्धा आणि खेळातून शिकण्याची संधी मिळते. आजच्या स्क्रीन-आधारित जगात असे सण मुलांना प्रत्यक्ष अनुभव देतात, हे खूप महत्त्वाचे आहे.
मकर संक्रांत का साजरी केली जाते? – थोडक्यात
मकर संक्रांत साजरी केली जाते कारण:
सूर्य उत्तरायण होतो
ऋतू बदलाची सुरुवात होते
आरोग्यासाठी उपयुक्त आहार घेतला जातो
सामाजिक ऐक्य वाढते
निसर्गाबद्दल कृतज्ञता व्यक्त केली जाते
निष्कर्ष
मकर संक्रांत हा केवळ सण नाही, तर जीवनशैली आहे. निसर्गाशी जुळवून घेतलेले शहाणपण, आरोग्याची काळजी, सामाजिक नाते आणि सकारात्मक विचार यांचा सुंदर संगम म्हणजे मकर संक्रांत. हा सण आपल्याला शिकवतो की बदल स्वीकारा, गोड बोला आणि आयुष्य उजळवा.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
1. मकर संक्रांत दरवर्षी १४ जानेवारीलाच का असते?
कारण हा सण सूर्याच्या हालचालींवर आधारित आहे.
2. तिळगूळ का दिला जातो?
आरोग्य आणि सामाजिक ऐक्य यासाठी.
3. मकर संक्रांत धार्मिक सण आहे का?
होय, पण त्याचबरोबर वैज्ञानिक आणि सामाजिकही आहे.
4. पतंग उडवण्यामागे काही अर्थ आहे का?
होय, आनंद, आरोग्य आणि स्वातंत्र्याचे प्रतीक.
5. मकर संक्रांत मुलांसाठी महत्त्वाची का आहे?
संस्कार, निसर्गप्रेम आणि सामाजिक मूल्ये शिकवते.
